23. Szkoła IUVSTA – Surface Science Toolbox 2027 — 11–15 stycznia 2027, Rogów, Polska. Wykłady, kursy laboratoryjne i praktyczne warsztaty z zakresu nauki o powierzchni. Dowiedz się więcej → Surface Science Toolbox 2027 — poznaj najnowsze techniki badania powierzchni i zdobądź praktyczne doświadczenie w laboratoriach PREVAC. Zarejestruj się → 23. Szkoła IUVSTA – Surface Science Toolbox 2027 — 11–15 stycznia 2027, Rogów, Polska. Wykłady, kursy laboratoryjne i praktyczne warsztaty z zakresu nauki o powierzchni. Dowiedz się więcej → Surface Science Toolbox 2027 — poznaj najnowsze techniki badania powierzchni i zdobądź praktyczne doświadczenie w laboratoriach PREVAC. Zarejestruj się →

Autoryzowany dystrybutor:

Zawory próżniowe:

Wiele napojów po podaniu ich w szklankach są poddane procesowi utleniania.

Niektóre piwa mogą strać na swojej jakości, już kilka minut po poddaniu ich w kuflach.

Z tego powodu browary na całym świecie używają technologii próżniowej by butelkować swoje wyroby. Obniżając tym ilość tlenu zawartego w produktach i tym samy wydłużając ich okres ważności.

Co dla piwowarów jest prostą czynnością, sprawia wielką trudność dla ludzi zajmujących się technologia próżniową. W praktyce, pozbycie się powietrza z butelki jest prostym zadaniem, które zostało wykonane po raz pierwszy już ponad sto lat temu (Muzeum szkła Wertheim 2025). Nowoczesne maszyny rozlewnicze są wstanie napełnić ponad 60.000 butelek na godzinę. Napełnianie pustych butelek CO2 i wlanie do nich napoju dzieje się w zaledwie kilka sekund (Krones 2025). Sporadyczne rozlania są nie do uniknięcia. Z tego duża ilość płynów jest wciągana do systemu próżniowego.

Pompy próżniowe są tworzone z myślą o kompresowaniu gazów od niskiego ciśnienia do ciśnienia atmosferycznego. Cieczy nie da się skompresować (przykładowo: tłok pompki do opon rowerowych można z łatwością wcisnąć nawet, jeśli zawór jest zablokowany, natomiast nie da się tego zrobić, gdy pompka byłaby wypełniona wodą[1]).

Co gorsze, ciecz może się dostać do układu i zacząć parować przez wzrost temperatury. Podczas pracy pompy są w stanie wytworzyć temperatury wewnętrzne osiągające ponad sto stopni Celsjusza, która wystarcza by jakakolwiek woda wyparowała. Ważna uwaga: 18 gram wody, przekłada się na około 18 mililitrów, po wyparowaniu w temperaturze pokojowej zajmie około 24 litry objętości, czyli 1333 razy więcej. Nie licząc możliwości wytworzenia nadciśnienia, parowanie wewnątrz pompy może zakłócić odpowiednie zarządzanie ciepłem, zwłaszcza w suchych pompach niewykorzysujących żadnych środków smarnych.

Pomimo tego, największym zagrożeniem dla pomp są składniki piw, które mogą tworzyć osady. Cukry i skrobia pochodzące z słodu mogą stworzyć twardy osad, na przykład w wyniku karmelizacji. Niezależnie od wybranej pompy, wczesne awarie są bardzo prawdopodobne.

Najlepszym sposobem na działania ochronne dla pompy próżniowej, to oddzielenie cieczy od gazów. Istnieje wiele sposobów na oddzielenie cieczy, większość z nich polega na oddzielaniu skroplin od strumienia powietrza. Jeden z tych sposobów wykorzystuje cyklon i duża bezwładność skroplin w skoncentrowanym strumieniu gazu. Siła odśrodkowa wypycha cząsteczki cieczy z większą gęstością od cząsteczek gazów na ściany cylindra, po czym gaz jest wstanie bez problemu wypłynąć przez centralny wylot pojemnika. Filtry z wkładami zaprojektowanymi specjalnie do tego typu zastosowań są wstanie usunąć jakiekolwiek cząsteczki związane z procesem, ale mogą zredukować szybkość ssania, jeśli zostaną zatkane.

Niestety, takie rzeczy stają się jeszcze trudniejsze, jeśli chodzi o butelkowanie piwa z powodu powstawania piany. Dla niektórych miłośników piwa ważniejsze od wyśmienitej cieczy jest piana na szczycie kufla. Sama piana nie jest tylko skutkiem ubocznym fermentacji i ulatniania się dwutlenku węgla, jest to integralna część produktu. Z tego powodu można znaleźć dużą ilość prac naukowych na temat piany. (Bamforth 2004, Gonzalez Viejo, et at 2019)

Piwo dostające się do systemu próżniowego jest zmuszane do stania się pianą. Oprócz wytwarzania się piany w wyniku burzliwego przepływu cieczy, który powoduje powstawanie gazu kolejnym sposobem jest równomierne wydostanie się dwutlenku węgla z cieczy. Jednak samodzielne wypuszczenie dwutlenku węgla nie jest wstanie stworzyć piany. Liczne składniki piwa pełnią rolę środków powierzchniowo czynnych, co umożliwia tworzenie się stabilnych pęcherzyków na powierzchni cieczy.

Rozpuszczalność gazu w cieczach jest wyjaśnione przez prawo Henry’ego, które zasadniczo mówi, że stosunek gazu znajdującego się w fazie gazowej nad cieczą do gazu rozpuszczonego w cieczy jest stałą – jest to nazywane stałą Henry’ego

Rozpuszczalność dwutlenku węgla w wodzie jest nadzwyczajnie duża z powodu wytwarzania kwasu węglowego H2CO3 oraz jego dysocjacji jonowej. (wodorowęglan HCO3 i węglan CO32-(Sander2023, Speers und Macintosh 2013).

Otworzenie butelki piwa powoduje obniżenie się ciśnienia wewnętrznego, zazwyczaj mniej jak 6 barów (ograniczane przez otwieranie nakrętki), do ciśnienia atmosferycznego. Piwo dostające się do systemu próżnego jest poddane efektom nawet dziesięciokrotnie niższego ciśnienia, co powoduje wydalanie dwutlenku węgla.

Mimo że piwo w otwartej butelce jest cieczą silnie przesyconą, w samej cieczy prawie nie dochodzi do tworzenia się pęcherzyków. Ktokolwiek przyglądałby się szklance z piwem, wie, że bąbelki tworzą się na ściankach szklanki. Punkty nukleacji to zazwyczaj niewielkie niedoskonałości charakteryzujące się zwiększoną chropowatością w mikroskopowej skali. Podczas gdy idealnie płaskie powierzchnie można łatwo okryć płynem, mikroskopijne wgłębienia nie mogą zostać wypełnione z powodu napięcia powierzchniowego. W tym miejscu może gromadzić się gaz uwalniany z piwa. Aby dalej rosnąć bańka musi przekroczyć pewien promień. Powodem tego jest ciśnienie Laplace’a[2] które określa ciśnienie wewnętrzne pęcherzyka, może osiągnąć taką wartość, że dla gazu jest prościej rozpuścić się w cieczy niż pozostać się pęcherzyku. Z tego powodu, jeśli małe bąbelki są otoczone przez ciecz z każdej strony zaczynają się kurczyć aż w końcu całkowicie znikają (jednorodna nukleacja). Warunki panujące na nierównych powierzchniach bardziej sprzyjają tworzeniu bąbelek (nekluacja heterogeniczna). Wraz z spadkiem ciśnienia Laplace’a oraz z wzrostem promienia dyfuzji gazu najprostszą czynnością dla pęcherzyku jest zwiększenie swojego rozmiaru. Czasami szczeliny są wstanie zgromadzić w sobie na tyle gazu z wysokim ciśnieniu Laplace’a, żeby stworzyć dość dużego bąbelka.

Czasami szczeliny są wstanie zgromadzić w sobie na tyle gazu, żeby stworzyć dość dużego bąbelka, który po osiągnieciu określonej wielkości, poddaje się sile wyporu i wypływa na powierzchnie.

Zjawisko to występuje w każdej szklance dzięki czemu każdy może je doświadczyć. Do bardziej szczegółowej obserwacji zaleca się użycie naczynia z tzw. punktem Moussiera (punktem musowania) (Zwiesel-glas 2025). Są to z miejsca znajdujące się w niektórych naczyniach z zwiększoną szorstkością, które sprzyja częstszemu formowaniu się pęcherzyków.

W drodze do powierzchni pęcherzyki rosną z powodu zmniejszającego się ciśnienia spowodowanego ilością płynu naciskającego na pęcherzyk. Można obliczyć, że jeden mbar ciśnienia ubywa za każdy przebyty centymetr. Nawet w wysokich szklankach ogólny spadek ciśnienia, a co za tym idzie rozmiar pęcherzyków, jest niewielki w porównaniu z ciśnieniem atmosferycznym (ok. 1000 mbar), które pozostaje niezmienione i musi zostać uwzględnione.

Dotarcie do tafli płynu wiąże się z końcem życia większości pęcherzyków. Woda mineralna i wina musujące są dobrymi tego przykładami. Dla piwa część pęcherzyków jest wstanie przetrwać na powierzchni, dzięki składnikom pełniącym rolę środków powierzchniowo czynnych.

Białka (LTP1, Z,) pochodzące głównie z słodu pszennego, kwasy izo-alfa z chmielu i polisacharydy to tylko niektóre z substancji powierzchniowo czynnych, które sprzyjają tworzeniu i stabilizacji piany (Bamforth 2004). W piwie znajdują się również substancje hamujące tworzenie się piany. Lipidy, wolne kwasy tłuszczowe, a tak że etanol mają negatywny wpływ na tworzeni się piany.

Rysunek 1
Początek tworzenia się piany. Środki powierzchniowo czynne o hydrofilowych (czarny ogon) i hydrofobowych (niebieskie główki) fragmentach cząsteczki stabilizują warstwy cieczy wokół pęcherzyków. Czarne strzałki wskazują spływanie cieczy.


W wyniku złożonego odziaływania tych składników, napięcia powierzchniowe piwa jest niższe niż w przypadku wody. Podczas gdy napięcie powierzchniowe wody wynosi około 73mN/m, typowe piwa charakteryzują się wartościami z przedziału 40 – 50 mN/m. Czysta woda, nie jest wstanie się spieniać w taki sam sposób jaki piwa. Warto jednak zauważyć, że wodne roztwory mydlane stosowane do tworzenia baniek mydlanych charakteryzują się jeszcze niższymi wartościami napięcia powierzchniowego, co pomaga ustabilizować bardzo cienkie ścianki o grubość rzędu kilku nanometrów. Z powodu niewielkiej grubości błony, bańki mydlane dostają swoje kolory. Efekty interferencyjne światła odbitego od powierzchni wewnętrznej i zewnętrznej mogą powodować zanik różnych długości fal światła widzialnego (ok. 400-800 nm).

Na szczęście w pianie piwnej rzadko zdarzają się pęcherzyki o tak cienkich ściankach. Ponadto wielokrotne rozpraszanie światła w piance piwnej zapewnia jej typowy, ładny, biały wygląd.

Rysunek 2
Sztuczna inteligencja potrafi stworzyć coś czego (miejmy nadzieje) nigdy nie zobaczysz na sowim piwie – kolorową pianę.


Można by się spodziewać, że piana piwna w próżni po prostu pęknie. Wystarczy zastosować prawo gazów idealnych (pV=nkbT=>p1V1=p2V2 if T=const.), widać, że pęcherzyki pian przy ciśnieniu 0,1 bara zajmuje dziesięciokrotnie większą objętość niż przy ciśnieniu jednego bara. To z pewnością zmniejsza grubość warstwy pęcherzyków. Nową grubość można oszacować za pomocą wzoru:  

gdzie 𝑎 oznacza wzrost objętości

𝑎=

 i x’ i x odpowiadające grubości odpowiednio po i przed zwiększeniem objętości [3].

Początkowa grubość ścianki pęcherzyka zmniejsza się jednie do (V2/V1) (-2/3) = 0.21 około jednej piątej pierwotnej grubości.

Jednak; liczenie na to, że piana po prostu pęknie pod wpływem próżni z powodu wzrostu objętości, nie przynosi oczekiwanych rezultatów. Od zetknięcia się z powierzchnią cieczy w wyniku siły wyporu aż po ostateczne pęknięcie pęcherzyków piany, grubość ścianki między dwoma pęcherzykami może diametralnie się różnić.

Dobrze ilustruje to eksperyment z szklanką piwa przeprowadzony z przez Leybold’a (Leybold 2017). Ilustruje to powstawanie pęcherzyków w wyniku spadku ciśnienia otoczenia. Na końcu doświadczenia z kieliszka tryskają ogromne pęcherzyki. Podczas trwania doświadczenia można zauważyć także że pęcherzyki nie przyjmują okrągłego kształtu. Powstawanie granic typu Plateau [4] jest dobrze znane w przypadku pęcherzyków o cienkich granicach warstw. Z powodu napięcia powierzchniowego kulisty kształt pęcherzyka jest najbardziej efektywny, jeśli chodzi o zużycie energii. Dla dwóch pęcherzyków będących obok siebie z bardzo ograniczoną ilością cieczy między nimi, ten warunek nie może być spełniony dla obu. W rezultacie otrzymujemy pęcherzyki z ściankami, które nie wskazują żadnej krzywizny. Piana o takiej strukturze składająca się z kilkunastu takich baniek („sucha piana”) zachowuje się zgodnie z prawami Plateau: trzy ściany spotykają się na granicy płaszczyzny pod kątem 120 stopni, a od wierzchołka cztery granice płaszczyzny tworzą czworościan, w którym kąt między ścianami wynosi 109,49 stopni.

Rysunek 3
Schemat piany mokrej (po lewej) i suchej (po prawej).
Dopóki pęcherzyki są otoczone wystarczająca ilością ciecz, mogą przebierać kształt kuli. Niska zawartość cieczy powoduje oddziaływanie między granicami pęcherzyków, co skutkuje powstawaniem kształtów zgodnie z prawami Plateau.


Dla piany tworzącej się na piwie to zjawisko jest prawie niezauważalne. Przyczyną tego jest to, że piana wytarzana przez piwo pozostaje mokra przez cały swój okres przydatności. Istnieją różne mechanizmy psucia się piany, ale nie wszystkie mają taki sam wpływ na piwo.

Drenaż opisuje przemianę piany z powrotem w ciecz pod wpływem siły grawitacji. Jest to mechanizm odpowiedzialny za rozrzedzanie warstwy cieczy pomiędzy dwoma pęcherzykami gazu. Mechanizmy odpowiedzialne za stabilizacje takie jak np., efekt Marangoniego lub Gibsa Marangoniego (cieczy przemieszcza się w kierunku obszarów o wysokim napięciu powierzchniowym), przeciwdziałają przedwczesnemu pękaniu pęcherzyków.

Faktem jest to, że rzadko da się zaobserwować zanikanie piany i przedwczesne pękanie pęcherzyków tworzących pianę na piwie, w przeciwieństwie do pian produkowanych przez inne substancje. Piana wytwarzana przez piwo może być wyjątkowo wytrzymałą w zależności od rodzaju piwa z jakiego się uformowała.

Dojrzewanie Ostwalda, zwane czasem dysproporcjonowaniem, sprzyja powstawaniu większych pęcherzyków. Dzięki wyższemu ciśnieniu Laplace’a w mniejszych pęcherzykach, zachodzi dyfuzja gazu do większych pęcherzyków.

Wierzchnia warstwa piany szybko znika, spowodowane jest to różnicą ciśnienia. Jest to ważne zjawisko z dużym wpływem na starzenie się piany. W przypadku niektórych piw efekt ten można ograniczyć przez dodawanie azotu. Niska rozpuszczalność tego gazu w roztworach wodnych oraz duża jego zawartość w powietrzu utrudnia wymianę gazową.

Z punktu widzenia technologii próżniowych, piana to bardzo trudny przeciwnik. Cyklony z trudem oddzielają drobne fragmenty piany, ponieważ ich gęstość efektywna (a co za tym idzie – bezwładność) może być zbliżona do gęstości gazu[5]. Z tego powodu filtr zawsze będzie ograniczał siłę i szybkość ssania pompy, a kiedy zostanie zatkany wydajność znacząco się pogorszy. Mokra piana może przedostać się przez filtr i spowodować powstawanie większej ilości piany w dalszej części układu, co może być skutkiem spadku ciśnienia na filtrze.

Zdecydowania najlepszym sposobem na poradzenie sobie z pianą w układzie próżniowym jest unikanie jej w układzie. Na rynku jest wiele środków by temu zapobiec. Niestety produkty spożywcze są bardzo wrażliwe na wszelkie chemikalia, które mogą zanieczyścić dany produkt. Żaden browar nie zaryzykuje zanieczyszczenia swoich produktów, nawet biorąc pod uwagę małe ryzyko wystąpienia awarii.

Istnieją także inne sposoby usuwania piany. Jednym z sposobów na usunięcie piany z butelek wykorzystuje ultradźwięki, a jego działanie polega na wykorzystywaniu rezonansów występujących
w pęcherzykach piany o średnicy mieszczącej się w zakresie długości fali akustycznych. Mechaniczne usuwanie piany jest dość prostym procesem. Lecz niestety żaden z powyższych sposobów nie jest łatwy do zastosowania w warunkach próżniowych.

Interesującym sposobem na kontrolowanie piany jest obróbka powierzchni. Niedawne badania nad powierzchniami superamfifobowymi przynoszą niezwykłe wyniki. Powłoki powierzchniowe oparte na nanocząsteczkach tworzą szczelinę powietrzną, w której pęcherzyki, mogą pękać i uwalniać gaz, zanim dotrą do powierzchni cieczy i przyczynią się do powstawania piany (Wong, Naga i Hauer 2021).

Z technicznego punktu widzenia prawdopodobnie najlepszym rozwiązaniem jest zastosowanie pompy pierścieniowej, jednak wiążą się one z dużym zużyciem wody i wyraźnie mniejszą efektywnością energetyczną, co oznacza większe zużycie energii niż w przypadku nowoczesnych rozwiązań. Ciągły ruch obrotowy pierścienia cieczowego z natury rzeczy powoduje większe straty cząstkowe niż ruch obrotowy opartych na smarowaniu olejowym lub nawet pozbawianych jakiegokolwiek środka uszczelniającego – tzw. pomp „suchych”.

Pompy z pierścieniem wodnym mogą osiągać wyższą wydajność, jeśli wewnątrz pompy występuje znaczny efekt kondensacji jednak, ponieważ głównymi składnikami mieszanki gazowej stosowanej podczas rozlewania piwa jest powietrze i dwutlenek węgla, kondensacja praktycznie nie zachodzi. Różnica w sprawności (= wydajność pompowania/moc) może z łatwością osiągnąć 20 – 30%, co oznacza 40 (m3/h) /kW zamiast 50 (m3/h) /kW. Ciśnienia znacznie niższe niż 100 mbar, które mogą być wymagane przy napełnianiu butelek piwem, co staje się jeszcze większym wyzwaniem dla pompy z pierścieniem wodnym. Przy ciśnieniu 10 mbar nowoczesne pompy śrubowe mogą osiągnąć sprawność 90 (m3/h) /kW – jest to ciśnienie nieosiągalne dla pomp z pierścieniem wodnym.

W rozlewniach piwa stosowane są pompy próżniowe uszczelniane za pomocą oleju, mimo tego, że używanie tego typu pomp wiąże się z ryzykiem zanieczyszczenia produktu (na przykład w przypadkowego odpowietrzenia układu przez pompę). Dlatego jako smar do pomp można stosować tak zwane oleje „klasy spożywczej”. Niestety olej jest wrażliwy na niewielkie ilości zanieczyszczeń pochodzących z procesu napełniania butelek. A skandal powiązany z informacją, że w piwie klientów znajduje się olej klasy spożywczej będzie trudny do złagodzenia. Co więcej, wypłukiwanie lub rozpuszczenie materiału procesowego jest niemożliwe, ponieważ środek płuczący nieuchronnie
zmiesza się ze smarem.

Rysunek 4
Rozwiązanie firmy Leybold do rozlewania piwa z wykorzystaniem pompy próżniowej typu „Dry” (po lewej).
Bardzo ważnym elementem tego procesu jest oddzielanie piany.  

„Suche” pompy próżniowe nie korzystają z żadnego smaru w komorze ssania i mogą być najlepszą opcją do butelkowania piwa, przynajmniej do czasu, gdy zostanie wynaleziony sposób na zniwelowanie przenoszenia resztek produktu z procesu napełniania.

W dalszym ciągu, piana sprawia problemy systemom próżniowym.

Literatura

Bamforth, C.W. „The Relative Significance of Physics and Chemistry for Beer Foam Excellence: Theory and Practice.“ Journal of the Institute of Brewing, 110, 2004: 259-266.

Glasmuseum Wertheim. 13. 11 2025. https://glasmuseum-wertheim.de/en/isoliergefaesse/ .

Gonzalez Viejo, C., D.D. Torrico, F.R. Dunshea, und S. Fuentes. „Bubbles, Foam Formation, Stability and Consumer Perception of Carbonated Drinks: A Review of Current, New and Emerging Technologies for Rapid Assessment and Control.“ Foods 8, Nr. 596 (2019): 18.

Krones. 12. 12 2025. https://www.krones.com/en/products/machines/filling-technology.php?page=1&searchtext=&filter%5B1%5D%5B1_1%5D=1_1&filter%5B4%5D%5B4_5%5D=4_5&filter%5B4_5_1%5D%5B%5D=all&searchtext=&searchtextold=.

Leybold. „Leybold’s beer glas experiment.“ youtube. 10. 1 2017. https://youtu.be/r86m7foOxRA.

Sander, Rolf. „Compilation of Henry’s law constants (version 5.0.0) for water as solvent.“ Atmos. Chem. Phys. 23 (2023): 10901-12440.

Speers, Robert Alexander, und A. J. Macintosh. „Carbon Dioxide Solubility in Beer.“ Journal of the American Society of Brewing Chemists, 2013: 242-247.

Wong, W.S.Y., A. Naga, und L. Hauer. „Super liquid repellent surfaces for anti-foaming and froth management.“ Nat Comm 12 (2021): 1-11.

Zwiesel-glas. 11. 11 2025. https://www.zwiesel-glas.com/en/brand/effervesence-point/.